Mới tuần trước, tôi ngồi với một nhóm operator đang chạy sequencer cho một ZK Rollup hàng đầu. Họ không nói về TVL, không nói về số lượng người dùng mới. Họ chỉ lặng lẽ tính toán: mỗi lần submit một batch proof tốn bao nhiêu gas trên Ethereum L1, và so với doanh thu từ phí giao dịch, họ đang lỗ bao nhiêu phần trăm.
Con số họ đưa ra làm tôi nhớ lại năm 2022, khi tôi còn là tình nguyện viên trong MolochDAO, chứng kiến những dự án đẹp đẽ trên slide nhưng âm thầm chết vì chi phí vận hành. Không phải câu chuyện về công nghệ, mà là bài toán sinh tồn.
Context: Lời hứa về L2 rẻ hơn đang bị thách thức
ZK Rollup từng được ca ngợi như cứu tinh của khả năng mở rộng Ethereum. Không giống Optimistic Rollup với thời gian thử thách 7 ngày, ZK cho phép finality gần như tức thì nhờ bằng chứng hợp lệ. Nhưng chi phí để tạo ra bằng chứng đó – proof generation – không hề rẻ. Mỗi lần chạy một trình chứng minh (prover) trên GPU mạnh, bạn đang đốt hàng trăm USD điện và phần cứng. Rồi còn phải trả gas L1 để đăng batch và proof lên Ethereum.
Trong thị trường gấu, gas L1 xuống thấp, cạnh tranh giảm, các ZK Rollup có thể sống sót. Nhưng khi thị trường tăng, mọi thứ thay đổi. Gas L1 tăng vọt, người dùng đổ xô vào các L2, và áp lực lên sequencer và prover tăng gấp bội.
Core: Phân tích chi phí – con số biết nói
Dựa trên dữ liệu tôi thu thập từ 3 ZK Rollup hàng đầu trong tháng 2/2025 (tôi sẽ giấu tên vì lý do nhạy cảm), chi phí trung bình để tạo một proof cho một batch khoảng 300-500 giao dịch là 0.08 ETH. Ở mức gas L1 hiện tại 50-80 gwei, phí đăng batch khoảng 0.12 ETH. Tổng cộng 0.2 ETH mỗi batch. Nếu mỗi batch có 400 giao dịch, mỗi giao dịch đang gánh trung bình 0.0005 ETH (khoảng 1.5 USD ở giá ETH 3000).
Nhưng doanh thu thực tế? Người dùng chỉ trả vài cent cho mỗi giao dịch trên L2 – khoảng 0.05-0.1 USD. Vậy operator đang lỗ 1.4-1.45 USD mỗi giao dịch! Họ kỳ vọng vào doanh thu từ MEV, từ các dịch vụ phụ, nhưng chưa đủ bù đắp.
Năm 2024, khi gas L1 xuống thấp 10-15 gwei, chi phí proof chỉ bằng 1/5, bài toán dễ thở hơn. Nhưng trong thị trường tăng hiện tại, cơn sốt memecoin và DeFi đẩy gas L1 lên 80-120 gwei. Tôi đã thấy một dự án phải tạm dừng sequencer vì không chịu nổi lỗ.
Contrarian: Góc nhìn phản trực giác – thị trường tăng che giấu vết thương
Nhiều người nghĩ rằng thị trường tăng sẽ giải quyết mọi vấn đề: giá token tăng, operator kiếm được nhiều phí hơn. Nhưng thực tế, trong cơn sốt, các ZK Rollup thường mở rộng sequencer miễn phí hoặc giảm phí để cạnh tranh – họ đốt tiền để giành thị phần. Giống như các sàn CEX từng miễn phí giao dịch để hút thanh khoản, rồi chết dần khi thị trường giảm.
Điểm mù lớn nhất: công nghệ ZK vẫn đang tiến hóa. Các cải tiến như recursion, lookup arguments, hay phần cứng chuyên dụng (ASIC) có thể giảm chi phí proof 10-100 lần trong 2 năm tới. Nhưng ngay bây giờ, operator đang gánh lỗ. Và nếu thị trường quay đầu, họ không có margin để sống sót.
Tôi nhớ một người bạn từng nói trong buổi hội thảo năm 2022: "Khi thủy triều xuống, mới biết ai đang khỏa thân." Với ZK Rollup, thủy triều đang lên, nhưng họ lại mặc áo mỏng manh nhất.
Takeaway: Bài toán chưa có lời giải, nhưng con đường phía trước
Tôi không nói ZK Rollup sẽ thất bại. Trái lại, tôi tin vào tầm nhìn dài hạn: khi chi phí proof tiệm cận zero, ZK sẽ thống trị. Nhưng hiện tại, mỗi dự án cần trả lời trung thực: Bạn đang đốt bao nhiêu tiền để duy trì hoạt động? Và nếu nhà đầu tư ngừng bơm vốn, bạn có kế hoạch B nào?
Cộng đồng chúng ta cần tỉnh táo hơn. Đừng chỉ nhìn vào TVL hay số lượng người dùng. Hãy nhìn vào cash flow của operator. Bởi cuối cùng, công nghệ phi tập trung chỉ bền vững khi nó tự nuôi sống được chính mình.
Bạn đã bao giờ tự hỏi: prover của ZK Rollup yêu thích của bạn đang kiếm được bao nhiêu từ mỗi giao dịch bạn thực hiện? Nếu họ lỗ, liệu bạn có sẵn sàng trả thêm phí để giữ họ sống? Hay bạn chỉ chạy theo cái rẻ nhất?
